De oorsprong van het Enneagram

Oude bronnen, moderne uitwerking.

Het meest bekend is het Enneagram van de persoonlijkheidsfixaties, of zoals ze van oorsprong door Ichazo werden genoemd enneatypen. Het gebruiken van het Enneagram als typologie voor de persoonlijkheid is een betrekkelijk recente ontwikkeling op een veel oudere grondslag. Alleen de recente ontwikkelingen zijn op schrift gesteld en dus betrouwbaar in kaart te brengen. De oorsprong van het Enneagram is minder helder omdat het gebruikt werd in mondelinge tradities waarvan weinig of niets op schrift is gesteld. Voor zover we daar iets over kunnen zeggen is dat gebaseerd op wat de Amerikanen zo mooi een "educated guess" noemen.

Gurdjieff en zijn leerlingen

Het Enneagram is omstreeks 1900 door de Armeense spirituele leraar Georgi Ivanovitsj Gurdjieff (1870? – 1949) in hetgurdwesten geïntroduceerd. Gurdjieff verwijst naar de Soefies als de bron waar hij zijn kennis van het Enneagram vandaan zou hebben. Soefies vertegenwoordigen de mystiek-esoterische stroming binnen de Islam. De Soefies gebruiken het Enneagram als hulpmiddel voor de mondelinge overdracht van hun inzichten in de werking van de kosmos.

Ook Gurdjieff gebruikte het Enneagram als een kosmologisch model maar maakte al wel onderscheid tussen essentie en persoonlijkheid.  

Gurdijeff zegt over het Enneagram

“Het Enneagram is een universeel symbool. Alle kennis kan in het Enneagram worden omvat en met behulp van het Enneagram worden geduid. En gezien dit verband kan iemand slechts die betekenis aan het Enneagram geven, die hij werkelijk kent oftewel begrijpt. Wat hij niet in het Enneagram kan duiden begrijpt hij niet. Voor degene die er gebruik van kan maken, maakt het Enneagram boeken en bibliotheken volkomen overbodig.” (Ouspensky, 1975)

Met essentie bedoelde hij het echte wezen van iemand en met persoonlijkheid het geconditioneerde deel waarmee iemand zich gewoonlijk identificeert. Het geconditioneerde deel zag Gurdijeff als mechanisch van karakter en hij sprak denigrerend over “de mechanische mens” in tegenstelling tot de bevrijde mens.

Wat de leerlingen van Gurdjieff leerden over het Enneagram werd vooral door middel van praktische oefeningen en van "movements", een vorm van bewegingsoefeningen overgebracht. Movements zijn mogelijk afgeleid van de derwisjdansen en gericht op het via fysieke beweging bewust worden van innerlijke processen. Ook konden de leerlingen bewustzijn krijgen door de lijnen in een Enneagram te lopen en te dansen. Er zijn verslagen bekend van leerlingen die beschrijven hoe hun bewustzijn op deze wijze geheel opgaat in de bewegingen. De Djameechoonatra is een voorbeeld van een enneagonaal gebouw waar dit soort oefeningen gedaan werden.

Gurdjieff componeerde ook samen met Hartman muziek voor de movements. Tot in onze tijd zijn er Gurdjieffgroepen die op de oorspronkelijke manier met het Enneagram en de movements werken. De bijpassende muziek is nog steeds te koop.

Gurdjieff en zijn leerling Ouspensky noemden hun leer "De Vierde Weg", want het was niet de weg van de fakir, de monnik of de yogi, maar van de gewone mens die in het leven staat. Het betekent dat een mens zijn gewone leven kan blijven volgen. Door op drie niveaus te werken, namelijk fysiek, subtiel en emotioneel, kan hij zichzelf volledig ontwikkelen, mits dat gebeurt onder de leiding van een leraar of een school.

De Djameechoonatra

            De Djameechoonatra

Was een monument ter ere van Gurdjieff in de vorm van een Enneagram, gebouwd omstreeks 1956 and afgebroken omstreeks 1966.

Het woord Djameechoonatra is afkomstig uit Gurdjieff's boek “All and Everything”. Het betekent “De plaats waar men spiritueel voedsel ontvangt”.

Het gebouw had drie niveaus:

1 e niveau   Beton, als symbool voor de materiele wereld.

2 e niveau   Hout, als symbool voor de levende wereld.

3 e niveau   Koper, als symbool voor de geestelijke wereld.

Dit unieke gebouw was meer dan 15 meter hoog en geheel in overeenstemming met de structuur van het Enneagram gebouwd. Van oorsprong was het ontworpen als ruimte om de Gurdjieff movements te beoefenen Er was een galerij voor toeschouwers en in de vloer was het Enneagram aangebracht.

Met de opkomst van Subud werd het gebouw in gebruik genomen voor het praktiseren van de Latihan volgens de Indonesische leraar Pak Subud (Rofé 1963).

In de jaren zestig werd het terrein met de “Djami” overgedragen aan Idries Shah en later verkocht aan een projectontwikkelaar. Het gebouw is toen afgebroken.

prie

 

De Prieuré

Dit is het gebouw bij Parijs waar in het begin van de twintigste eeuw Gurdijeffs Instituut voor de harmonische ontwikkeling van de mens gevestigd was.

 

 

Ouspensky en Bennett

Gurdjieff zegt ergens dat het Enneagram zijn totale leer in gecomprimeerde vorm bevatte. Desondanks duikt het symbool nergens rechtstreeks in zijn boeken op. Indirect is het wel in zijn publicaties terug te vinden.

Pas bij zijn leerlingen wordt het Enneagram als zodanig genoemd en beschreven. Bij Ouspensky wordt het summier beschreven, hij zegt wel dat Gurdjieff er vele malen op terug kwam. Het is Bennett die de eerste publicaties over het Enneagram uit de Gurdjieff school op zijn naam heeft staan. Zijn boek Enneagramstudies gaat niet over persoonlijkheidstypen, maar over de processen en de dynamiek die met het Enneagram te beschrijven zijn (Bennet, 1983). Dit boek is overigens een compilatie van eerdere publicaties van Bennett.

Oudere wortels van het Enneagram

Het gebruik van het Enneagram als symbool door de Soefi's zou volgens diverse auteurs teruggaan tot de 15e eeuw. Er zijn voor zover ik weet, geen historische bronnen die dit daadwerkelijk bevestigen. De genoemde datum wordt verbonden met de ontdekking van een aantal wiskundige principes die in het Enneagram zijn verwerkt.

Hoewel het Enneagram in de vorm van het symbool misschien niet eens zo oud is, heeft de denkwijze waar het Enneagram bij past heel oude wortels. Als Gurdijeff het Enneagram al van een esoterische groepering heeft overgenomen, dan kan dat de orde van de Naqshbandiyah zijn waarmee hij contact zei te hebben. Deze orde zou teruggrijpen op oude bronnen zoals de Indische en Griekse getallenmystiek en wellicht ook op Babylonische, Mesopotamische en Egyptische tradities.

Het gebruik van het getal 9 in verband met essenties is in elk geval al zeer oud. De drie belangrijkste Egyptische godsdienstcentra bijvoorbeeld hadden aan de top van hun hiërarchie van goden een Enneade.

Veel van het abstracte ideeëngoed van het Enneagram zoals de meetkundige en wiskundige aspecten lijkt te herleiden tot het klassieke Griekse denken zoals dat onder meer te vinden is in de mystieke school van Pythagoras.

Het is bekend dat de Soefi mystici uit de middeleeuwen gebruik maakten van inzichten uit zowel de christelijke mystiek als uit de Griekse wijsheidsscholen. In de Ethica van Aristoteles worden negen wortelzonden onderscheiden, waarvan er zeven door het middeleeuws christendom zijn overgenomen.

Ook het Neoplatonisme, onder meer vertegenwoordigd door Plotinus maakt gebruik van het getal negen. Soortgelijke verbanden lijken er te zijn met de mythologie en met de meer gnostische en mystieke varianten van het middeleeuws christendom.

Dit hoeft overigens niet te betekenen dat er rechtstreekse historische lijnen zijn te trekken. Het kan ook zijn dat het hier om een meer archetypisch verband gaat, waardoor in verschillende culturen, op verschillende tijden en plaatsen hetzelfde wordt waargenomen. Zij het dat de gevonden principes op totaal verschillende manieren kunnen worden weergegeven.

In een verbredende studie toon ik aan dat het Enneagram in feite een bijzondere vorm is van een universeel symbool dat mandala genoemd wordt en dat zeer oud en wijdverbreid is. (Is het Enneagram een mandala?)

Moderne wortels van het Enneagram.

Van een ver uitgewerkte typologie van de persoonlijkheid in de moderne zin is in de tijd van Gurdjieff nog geen sprake.

Dat kan ook niet want de grondslagen de moderne persoonlijkheidstypologie komen uit bronnen van latere datum. Belangrijk zijn hier in ieder geval de dieptepsychologie van Sigismund Freud, maar zeker ook latere ontwikkelingen zoals de humanistische psychologie van Rogers en Maslov.

ichOscar Ichazo

De grondlegger van de moderne variant van het Enneagram is ongetwijfeld Oscar Ichazo. Ichazo zegt dat hij het Enneagram heeft overgenomen van soefileraren van de Sarmoeni broederschap in Afghanistan. Dat is dan ongeveer veertig jaar later dan de eerste vermeldingen door Gurdijeff. Ichadzo heeft overigens nooit de naam van zijn leraren willen noemen. Vandaar dat sommige auteurs hem ervan verdenken het Enneagram wel degelijk van Gurdijeff te hebben afgekeken.

In de jaren vijftig van de vorige eeuw begon het materiaal voor hem vorm te krijgen. Ichazo heeft, voor zover mij bekend, nooit een boek over het Enneagram geschreven, maar draagt zijn inzichten mondeling over. Hij is de stichter van het Arica Instituut, dat nog steeds bestaat.

Claudio Naranjo

Psychiater en een belangrijke vertegenwoordiger van de humanistische psychologie in de zeventiger jaren. Hij wasnarverbonden aan het in die periode beroemde Esalen instituut in Big Sur, Californie. Het Essalen instituut was een van de belangrijkste inspiratiebronnen van de humanistische psychologie.

Naranjo volgde in 1970 in Chili een veertig dagen durend intensief programma voor zelfrealisatie bij Naranjo. Het Enneagram (of Enneagoon zoals Naranjo het toen noemde) sprak hem (en ook anderen in de groep) zeer aan.

In de periode die daarop volgde integreerde Naranjo zijn inzichten vanuit de dieptepsychologie en van andere psychologische systemen in het Enneagram. Zijn grondleggende boek over het Enneagram is freudiaans georienteerd! (Narango,1994)

Zijn typologie ontwikkelde hij met behulp van panels waarin hij personen van hetzelfde type onderbracht en waarmee hij al onderzoekend de typologie stap voor stap verder ontwikkelde.    

Naranjo heeft studenten die weer hun eigen specifieke en belangrijke bijdragen aan de ontwikkeling van het Enneagram hebben zoals: A.H Almaas, Eli Jaxon Bear, Bob Ochs, Sandra Maitri, Helen Palmer en Kathleen Speeth. De meeste boeken over het Enneagram zijn rechtstreeks te herleiden tot het werk van Naranjo.

alm

A.H. Almaas

Een waardevolle en originele bijdrage is van A.H. Almaas, een pseudoniem voor A. Hameed Ali. Almaas komt oorspronkelijk uit Koeweit en is opgegroeid binnen de Soefi traditie. Almaas werkt in zijn boek “De Negen facetten van Eenheid” het Enneagram verder uit op het niveau van de Essentie en slaat op een boeiende manier een brug tussen de essenties en de persoonlijkheidstypen. Ook zijn opvattingen over de persoonlijkheid bevatten freudiaanse elementen. (Almaas, 2002)

 

Riso en Hudson

Een aparte vermelding verdient ook het werk van Don Richard Riso en Russ Hudson. Die het indelen in persoonlijkheidstypen en subtypen in bovendien acht niveaus tot een ware kunst verheven hebben. Zij zijn de auteurs van uitstekende boeken over het Enneagram van de persoonlijkheid waaronder "De wijsheid van het Enneagram" (Riso & Hudson 2002).

Huidige stand van zaken

Het bestuderen en gebruiken van het Enneagram van de persoonlijkheid heeft in de afgelopen dertig jaar een grote vlucht genomen. In het Engelse taalgebied zijn tot dusverre ongeveer 160 boeken over het Enneagram verschenen.

In het Nederlandse taalgebied zijn dat er op dit moment ongeveer 30 boeken.

Enkele voorbeelden van betere literatuur/studies.

Algemene studies:

  • Over de essenties van het Enneagram: A.H. Almaas - Negen facetten van Eenheid (Almaas 2002).
  • Over de diepere dimensies van het Enneagram: Sandra Maitri - De spirituele dimensies van het Enneagram (Maitri, 2001)
  • Als algemene persoonlijkheidstheorie voor psychologische en spirituele groei: Riso & Hudson - De Wijsheid van het Enneagram (Riso & Hudson 2002).

Diverse onderwerpen:

  • Optimale manieren om mensen van verschillende typen te begeleiden vanuit de eigen persoonlijkheid: Caudio Naranjo - Enneatypes in psychotherapy (Narango 1995).
  • Als ouder optimaal met je kinderen omgaan: Janet Levine - Knowing your parenting personality: How to use the Enneagram to become the best parent you can be
  • Harmonisering met het Christendom: Richard Rohr, et al - Het Enneagramwerkboek(Rohr 2000).

Voor toepassingen in het bedrijfsleven:

  • De persoonlijkheidstypen in werk en teamvorming: Helen Palmer - Het Enneagram in bedrijf en Organisatie (Palmer, 2002)
  • Managementstijlen: Oscar David - Het Enneagram in Management (David, 1999)
  • Professioneel werken met anderen: Hanna Natans - Werken met het Enneagram (Natans, 2000)
  • Coachen in het bedrijfsleven: Renske van Berkel - Coachen met het Enneagram
  • Omgaan met baas en collega's: Michael Goldberg - Getting your Boss Number: And Many Other Ways to Use the Enneagram at Work (Goldberg, 1999)

Internet

Op internet zijn wereldwijd een groot aantal sites over het Enneagram te vinden. Het meeste is niet de moeite waard om te bezoeken. Een aantal van de sites die wel de moeite waard zijn heb ik opgenomen onder links.