INLEIDING OP DE BASISCURSUS

Wees geen dwaas!c23.jpg (13 kb)

Op een dag verloor Mullah Nasrudin zijn ring in de kelder van zijn huis, waar het heel donker was. Hij meende dat de ring in het donkerniet te vinden zou zijn en ging op straat in de volle zon naar zijn ring zoeken. Een passant stopte en vroeg:

“Waar zoek je naar Mullah? Heb je iets verloren?”.

“Ja, ik verloor mijn ring beneden in de kelder”.

“Maar Mullah, waarom ga je dan niet in de kelder zoeken, waar je hem verloren hebt?”

“Wees geen dwaas man! Hoe denk je dat ik ooit iets in die duisternis zal kunnen vinden?”

 

Wij verkeren allemaal in de situatie van Mullah Nasrudin. We zijn kwijtgeraakt wie we eigenlijk zijn, wat ons ware zelf is en áls we al zoeken, zoeken we het op de verkeerde plaats, daar waar licht is en niet op de plek waar we het kwijtgeraakt zijn. Het Enneagram is een hulpmiddel dat ons kan helpen om ons ware zelf weer terug te vinden. Deze basiscursus geeft kennis van de menselijke persoonlijkheid en inzicht in waar je het ware zelf moet zoeken.

Wat is het Enneagram?

image002_004.gifHet Enneagram is een symbool met bijzondere eigenschappen. Een van de manieren om het te gebruiken is als plattegrond van de menselijke psyche. Op een dieper niveau staat het Enneagram voor het geheel aan structuur, dynamiek en inhoud van de psyche. In een aparte studie wordt dit aan de hand van de psychologie van Carl Jung onderzocht en zichtbaar gemaakt.

De inhouden van het bewustzijn worden door Jung archetypen genoemd. Anderen zoals Ichadzo spreken in navolging van de Griekse wijzen Plato en Plotinus over Heilige Ideeën. De inhouden worden gezien als universele principes, bij Jung zijn dat principes van de menselijke psyche. Ichadzo gaat, in overeenstemming met die oude Grieken, veel verder en ziet ze als universele principes van de werkelijkheid, van het Zijn. Binnen het Enneagram noemen wij deze principes essenties.

Wat zijn Essenties?

Het woord essentie is afkomstig van het Latijnse esse, wat "zijn" betekent. Het gaat om het wezenlijke, daar waar het uiteindelijk op aan 02komt. Het is verwant aan essence, waarmee een vluchtige vloeistof bedoeld wordt.

De essenties in het Enneagram vormen de basis van wat wij zijn. Essenties zijn rechtstreeks te ervaren, maar die ervaringen zijn bijna altijd vluchtig, al snel komen onze gedachten en gevoelens er overheen en dan verdwijnt de ervaring van de essentie. De essenties zelf verdwijnen niet, ze blijven op de achtergrond aanwezig en werkzaam.

Essenties ervaren geeft een ervaring van thuis komen of thuis zijn in jezelf, er zijn fijne kwaliteiten aan verbonden. Tegelijkertijd voel je jezelf deel van een groter geheel, je voelt je niet alleen thuis in jezelf, maar ook thuis in de wereld. Essenties zijn dan ook tegelijkertijd persoonlijk en transpersoonlijk van karakter.

Binnen het Enneagram worden tien essenties onderscheiden. Negen daarvan worden gesymboliseerd door punten op de omtrek van de cirkel. De tiende essentie is de belangrijkste want deze omvat en overstijgt de negen andere. Deze essentie wordt zowel door het middelpunt als door de omtrek van de cirkel gesymboliseerd. In de in deze basiscursus gebruikte figuren worden de essenties aan de buitenkant van het Enneagram weergegeven in de vorm van cirkels.

Bij het punt 1 hoort bijvoorbeeld de essentie ordenen.

03    Hoe beschrijf je essenties?

Essenties zijn niet goed weer te geven of te beschrijven. Als je ze wilt leren kennen kan dat eigenlijk alleen maar via rechtstreeks ervaren. In Zen is er het verhaal van de leerling die aan de meester vraagt: “Hoe kan ik de dingen leren kennen?”. De meester wijst met zijn vinger naar de maan en de leerling kijkt naar de vinger. De meester zegt, “als je de maan wilt kennen, kijk naar de maan en niet naar de vinger”. De vinger is alleen maar een aanwijzing. Zo is het ook met de Essenties, de beschrijvingen zijn “de vinger die naar de maan wijst”. Het is aan de lezer om door de woorden heen iets te proeven van wat essenties zijn. Een essentie is nooit eenduidig en strak te definiëren, er is altijd een scala aan hoedanigheden. In de basiscursus wordt daarom op een aantal manieren over de essenties geschreven, je cirkelt er als het ware omheen en krijgt er steeds meer inzicht in. Die manieren zijn:

  1. Een verhaal over Mullah Nasrudin.
    De verhalen zijn meestal humoristisch maar hebben een diepere, soms schokkende kern die naar de betreffende essentie verwijst.
  2. Een beschrijving van de essentie.
    In de beschrijving krijgt de lezer enig idee over wat de betreffende essentie inhoudt. Hier wordt ook het verhaal van Mullah Nasrudin toegelicht.
  3. Een beschrijving van de ervaring zelf.
    De beschrijving is altijd wat abstract, want iedereen ervaart de essenties op zijn eigen unieke wijze. De beschrijving van de piekervaring is zoveel mogelijk gericht op het fenomeen van de ervaring. De piekervaring gaat altijd samen met een gevoel van thuis zijn in jezelf. In dit facet van de werkelijkheid ben je precies zoals je “moet” zijn.
  4. Archetypische symbolen, verhalen en mythen.
    Essenties zijn archetypen, ze hebben zelf geen vorm, maar wel een hoedanigheid en zijn werkzaam als organiserende principes achter wat we ervaren en wat we doen. Omdat de archetypen zelf geen vorm hebben, geven we die vorm zelf er aan. Hoewel die vorm bij een bepaalde persoon en cultuur past, herkennen we door de vorm heen toch het principe dat wordt afgebeeld.

04Waarom en hoe dwalen we af van de Essenties?

Essenties zijn basale kwaliteiten van onze psyche en het is heel plezierig om vanuit die essenties te leven, want het is ons thuis, het is wie we ten diepste zijn. Als dat zo is, waarom dwalen we daar dan vanaf en blijven we niet gewoon ín die essenties? Waarom hebben we het contact met onze ware aard verloren?

Hier zijn verschillende mythologische en dus archetypische verhalen over.

Een mythologische verklaring

Het verhaal van de gevallen engel:

“God leefde lange tijd in vrede in de hemel met zijn engelen, maar op zekere dag kwam zijn belangrijkste engel Lucifer en met hem een deel van de lagere engelen tegen God in opstand. Omdat God weer vrede in de hemel wilde, wierp hij de opstandelingen uit zijn Rijk van de Vrede en ze kwamen in het centrum van de aarde terecht, waar zich het Inferno vormde”.

In de hemel gebeurde alles volgens Gods wil en er waren engelen onder leiding van Lucifer die de dingen op hún manier wilden doen, ze kwamen in opstand. In feite wilden ze vrijheid, ze wilden een aparte persoon zijn met een eigen wil en niet langer deel zijn van de grote eenheid. Vrije wil, zo zegt dit verhaal, leidt tot afdwaling van het geheel en tot straf. Dit is een mythologische verklaring, maar er zijn ook verschillende psychologische verklaringen.

Een psychologische verklaring

In de basiscursus volg ik voor een deel de verklaring van Riso en Hudson.

Kinderen leven op zeer jonge leeftijd nog in en vanuit de heelheid van de essenties. We betreden de wereld met natuurlijke en aangeboren behoeften, die optimaal vervuld moeten worden opdat we ons kunnen ontwikkelen tot volledig gezonde volwassenen. Maar onze omgeving inclusief onze ouders kunnen onmogelijk al die behoeften op een volmaakte manier bevredigen.

Er zullen onvermijdelijk momenten komen dat onze behoeften en de behoeften van de omgeving uiteenlopen. Een baby lacht en heeft plezier en wil spelen, de moeder is moe, ongelukkig of gestresst en wil rust, ze reageert afwerend naar het kind. Zulke situaties gebeuren vele malen in een kinderleven. Een kind is volledig afhankelijk van de omgeving en voelt de onaangepastheid tussen zichzelf en de omgeving.

Het kind hoort dingen niet (ook al zijn ze misschien wel gezegd) die fundamenteel voor hem zijn. Wat nodig is en niet gehoord wordt verschild per essentie of type. Bijvoorbeeld bij type Een: “Het is niet goed om fouten te maken”.

Een kind kan dat wel niet verwoorden maar voelt dat er iets aan hem ontbreekt en op den duur trekt het de conclusie dat er iets fundamenteel mis met hem is. Hij raakt ongerust en bij elke essentie of type ontstaat een specifieke basisangst. Bij type Een is dat: De angst om slecht, corrupt, verdorven of tekortschietend te zijn.

Er ontstaat een basisverlangen als een soort verdediging tegen de basisangst, waardoor we kunnen blijven functioneren. Met dat verlangen proberen we op haast magische wijze de angst te bezweren. Het heeft de vorm: Ik deug wel niet maar als ik nu maar ... (op anderen lijk, lief ben, niet opval enz.) dan zal het écht goed met mij gaan. Het Ego streeft altijd dit doel of deze doelen na.

Langzamerhand construeert het kind een imago of schijngestalte die het in de wereld probeert te zetten. Bij type Een is dat: “Ik ben integer, redelijk, verstandig, objectief, gematigd en deugdzaam”.

Bij dat imago wordt ook een passende strategie ontwikkeld waarmee het kind de waardering van zichzelf en de waardering en/of aandacht van de omgeving poogt te verwerven. Bij de Een is dat: “Ik probeer de wereld en mijzelf te vervolmaken, want dan ben ik iemand”.

Als het kind ouder wordt heeft hij een complete verzameling opvattingen ontwikkeld over wie hij is, wie hij mag zijn, wie hij niet mag zijn en hoe hij in de wereld wil en kan opereren. Deze opvattingen zorgen ervoor dat hij niet meer rechtstreeks ervaart wie hij echt is, namelijk zijn essenties. Deze zijn naar de achtergrond verdrongen en zijn persoonlijkheid is op de voorgrond gekomen.

05    De karakterisering van de enneatypen.

Persona en persoonlijkheid

Per essentie ontstaat op de beschreven wijze een verzameling opvattingen, strategieën en gedrag die een min of meer samenhangend geheel vormen, Claudio Naranjo, de grondlegger van het Enneagram van de persoonlijkheidstypen noemde dit een Enneatype (Naranjo, 1994). Carl Jung, noemde een dergelijke verzameling een persona (Jung, 1958). Dit woord komt van het Latijnse werkwoord per-sonare (door-klinken ), als zelfstandig naamwoord wordt het masker bedoeld dat een toneelspeler opzette bij een klassiek toneelspel.

Een masker of persona dient twee doelen, aan de ene kant past het bij de bedoelingen van de betreffende persoon, aan de andere kant sluit het aan bij de eisen en opvattingen van de omgeving.

In ieder mens zijn alle tien de essenties aanwezig en op de meeste, zo niet alle daarvan heeft iedereen in meerdere of mindere mate een persona ontwikkeld. Die zijn in volgorde van belangrijkheid te ordenen. De persoonlijkheid is dan de verzameling van alle personae. Daarom herkennen mensen zich altijd in meerdere Enneatypen en is het onzin om te denken dat mensen maar één Enneatype zouden hebben.

Karakteriseringen en vervormingen.

In de basiscursus worden nu een aantal karakteriseringen en een aantal vervormingen weergegeven die verschillende varianten of facetten van de persona naar voren halen. Ook hier een verhaal van Mullah Nasrudin, waarmee een karakteristiek van de betreffende persona zichtbaar wordt gemaakt.

De strateeg

De persona van een bepaald type bestaat in elk geval uit een imago dat de persoon in de wereld wil zetten en bij dat imago passen bepaalde strategieën. Het imago is ook te zien als een soort subpersoonlijkheid of strateeg die voor elk type een eigen naam krijgt. Voor de Een is die naam De Maatgever

De strategie

Bij elk Enneatype worden nu globaal de belangrijkste elementen van het Imago en de strategie op een rij gezet. Waar we het nu over hebben is in feite de positieve kant van de persona. Het betreffende individu wil zich immers over het algemeen door middel van zijn imago van zijn positieve kant aan de wereld laten zien. Daar wordt de betreffende persoon ook op gewaardeerd en die positieve waarderingen worden kort beschreven.

De schaduw

Mensen zijn niet alleen maar positief, in feite is het zo dat er altijd twee kanten aan de munt zijn. Als bepaalde eigenschappen als positief worden gezien, zijn er ook eigenschappen die als negatief worden gezien. Die eigenschappen worden meestal niet openlijk getoond, maar ze zijn er wel, worden afgekeurd en leven in het onbewuste. Aangezien die eigenschappen energie bevatten, die niet in actie wordt omgezet, kunnen die onbewuste schaduwen een flinke emotionele lading krijgen. Die lading kan soms lan onderdrukt worden maar vroeg of laat “barst de bom”. Bij enneatype Een zijn vaak elementen van het ”schaduwmasker”:

De schaduweigenschappen stoten andere mensen nogal eens af. De persoon denkt misschien dat de schaduw onzichtbaar is, maar andere mensen ervaren zijn aanwezigheid wel degelijk, zij het vaak maar ten dele bewust.