Het Enneagram, een eerste kennismaking
Hoe het model werkt
In deze kennismaking komt aan de orde hoe het Enneagram zoals dat in de vorm van een persoonlijkheidsmodel het meest bekend is, is opgebouwd en hoe het gebruikt kan worden. Dit is vooral zinvol voor mensen die het Enneagram niet of nauwelijks kennen. De hier behandelde basale concepten zijn nodig als ondergrond om de reis naar zelfkennis aan de hand van het Enneagram op een goede manier te beginnen. We beginnen eenvoudig, maar stap voor stap zal duidelijk worden hoe diepgaand, uitgebreid en verstrekkend het Enneagram is.
De vorm van het Enneagram
Het Enneagram is opgebouwd uit volledig abstracte symbolen, die wel degelijk betekenisvol zijn. In een later stadium zal ik de betekenis uitgebreid behandelen. Voorlopig zien we het volgende:
- Een cirkel, dit is het symbool van heelheid.
- Negen punten die gelijkelijk verdeeld zijn over de cirkel. Dit is de eigenlijke Enneade of Negental.
- De Negen staat bovenaan de cirkel. De Negen is een basaal punt, alle andere punten komen uit de Negen voort, vandaar dat dit belangrijke punt bovenaan staat.
- De punten Negen, Drie en Zes vormen een gelijkzijdige driehoek. Deze driehoek wordt de basisdriehoek of ook wel de heilige driehoek genoemd.
- De overblijvende zes punten zijn met elkaar verbonden in de volgorde Een, Vier, Twee, Acht, Vijf, Zeven, en weer terug naar de Een. Ze vormen een onregelmatig Hexagram. Het Hexagram geeft ontwikkelingslijnen weer, waarbij ontwikkelingen in de richting van de pijlen plaatsvinden.
Het Enneagram
Persoonlijkheidstype of favoriete strategie
De meeste auteurs vatten in het persoonlijkheidsmodel de punten op als een verzameling van negen te onderscheiden persoonlijkheidstypen, waarvan er één aangeboren dominant is. Dit zou dan het basis persoonlijkheidstype of kortweg het persoonlijkheidstype zijn.
Om redenen die ik op een andere plaats uiteen zal zetten, volg ik de opvatting dat het zou gaan om min of meer vaste persoonlijkheidstypen niet. Het gaat mijns inziens om strategieën waarmee de persoon de wereld tegemoet treedt. In de praktijk herkent iedereen zichzelf in meerdere of mindere mate in alle negen strategieën en is er met enige moeite een rangorde van voorkeur op te stellen. De bovenste in de rangorde is dan de favoriete strategie van de persoon.
De strategieën worden in de loop van de kindertijd ontwikkeld op grond van de interactie tussen de aangeboren kwaliteiten van het kind en de omgevingsfactoren.
Over de strategieën zijn een aantal punten op te merken:
- De strategieën zijn gelijkwaardig, de een is niet beter als de ander. Elke strategie heeft gezonde en minder gezonde aspecten die meer of minder op de voorgrond kunnen treden.
- De favoriete strategie loopt meestal als een goed herkenbare lijn of grondtoon door het hele leven van de persoon. Onder bepaalde omstandigheden kan een andere strategie worden ingezet.
- De typen zijn niet speciaal mannelijk of vrouwelijk, de beschrijvingen zijn in dit opzicht universeel.
- Het Enneagram gebruikt cijfers om de strategieën aan te duiden
en zijn volstrekt neutraal. De benamingen bij de strategieën zijn
zo neutraal mogelijk gekozen. Er kunnen bepaalde betekenissen voor een
persoon aan een woord verbonden zijn met een negatieve of positieve lading.
Laat je daar niet door misleiden.
Bijvoorbeeld, de Een wordt vaak aangeduid als de Perfectionist. Sommige mensen vinden dit een negatieve benaming. Zij associëren dit bijvoorbeeld met punaisepoetsen en voelen zich géén perfectionist terwijl zij wel degelijk de strategie van de Een hanteren.
Een eerste indicatie van de favoriete strategie
Het Enneagram is op een oppervlakkige manier eenvoudig te leren, maar het is verbazingwekkend lastig om het werkelijk diep te doorgronden en goed te gebruiken. Dat komt omdat het over mensen gaat en mensen zijn nu eenmaal buitengewoon complex.
Oppervlakkig toekennen van Enneagram nummers kan een leuk gezelschapsspel zijn zonder veel toegevoegde waarde. Het is erger als het een manier wordt om te stereotyperen door etiketten op mensen te plakken.
Je kunt natuurlijk een van de vele testen invullen die je op Internet kunt vinden, maar als je er meerdere invult kan het voorkomen dat de uitslagen van test tot test verschillen. Ook komt het voor dat als je dezelfde test meerdere malen invult, kun je verschillende uitslagen krijgen. De testen zijn kennelijk niet zeer valide en ook weinig betrouwbaar. Als spelletje met een globale indicatie is er niets op tegen, als je het maar niet al te serieus neemt. Onder links heb ik een aantal verwijzingen naar testen opgenomen.
Als je uitgaat van een nummer dat je door een ander verteld wordt, dan mis je waar het eigenlijk om gaat en dat is de zoektocht naar wie je bent. Het is het onderzoek naar hoe je jezelf ziet, hoe je de wereld benadert en wat je motivatie daarbij is, maar ook wat je daarvan wilt behouden en wat je wilt veranderen. Gaande die weg zul je ontdekken dat het bepalen van je type of strategie uiteindelijk van weinig belang is. Het inzicht in jezelf, de vrijheid en de innerlijke rijkdom die je daarbij ontdekt zijn, die blijken belangrijk.
Hieronder staan de negen strategieën kort omschreven. Lees ze aandachtig door en bepaal welke het meest bij je past.
Je kunt het ook op een van de volgende manieren doen:
- Print de beschrijvingen uit en knip ze los van elkaar. Kies degene die het best past, leg die bovenaan, kies dan degene die het minst past en leg die onderaan. Kies dan weer de best passende en de minst passende en maak zo een volgorde van je meest favoriete naar je minst favoriete strategie.
- Hetzelfde als onder 1 maar nu in samenspraak met iemand die jou goed kent. Probeer met concrete voorbeelden uit je leven aan te geven waarom je een strategie op een bepaalde plek plaatst.
De negen strategieën kort beschreven.
De Een, de Maatgever
De Maatgever heeft een diepe relatie met en gevoel voor wat juist en wat verkeerd is.
- Strategie
De Een streeft naar waardering van anderen door te weten hoe dingen horen en die ook perfect uit te voeren. Hij is een idealist met principes die hoge eisen stelt aan zichzelf en aan anderen en zich identificeert met zijn superego, de innerlijke monitor die steeds bezig is met beoordelen, vergelijken en onderscheiden. De Een is steeds bezig met zichzelf, anderen en omstandigheden te verbeteren en voelt zich daar zeer verantwoordelijk voor. - Imago
Enen streven naar het imago: “Ik ben redelijk, verstandig, integer en deugdzaam”.
De Twee, de Verbinder
De Verbinder heeft het vermogen om diepgaand anderen in te voelen en te ontmoeten.
- Strategie
De Twee streeft naar waardering van anderen door in te spelen op hun behoeften door ze bijvoorbeeld te helpen. De Verbinder is het zorgzame, interpersoonlijk georiënteerde type. Tweeën zijn meestal vriendelijk, vrijgevig, gericht op anderen en dienstverlenend. Ze zien de kwaliteiten van anderen en kunnen hen daarin stimuleren. - Imago
Tweeën streven naar het imago: “Ik ben zorgzaam, onbaatzuchtig, attent, hartelijk, begaan, aardig, meelevend, liefdevol”.
De Drie, de Presteerder
De Presteerder heeft contact met de dynamische levensenergie. De Presteerder is dan ook energiek, daadkrachtig en ondernemend.
- Strategie
De Drie streeft naar waardering van anderen door succesvol te zijn en dit in de vorm van uiterlijkheden ook te laten zien. De Drie is het op succes georiënteerde, zich aanpassende type. Hij is pragmatisch en houdt van uitdagingen, is zelfverzekerd, kan zeer charmeren en is sensitief voor trends. - Imago
Drieën streven naar het imago: “Ik ben succesvol, bewonderenswaardig, begeerlijk, aantrekkelijk, voortreffelijk, goed aangepast, effectief, met “onbegrensde” mogelijkheden”.
De Vier, de Individualist
De Individualist heeft contact met zijn oorspronkelijkheid en zijn uniekheid en is sensitief, emotioneel intens en gereserveerd.
- Strategie
De Individualist streeft naar het verwerven van waardering door bijzonder te zijn. De Vier is het introspectieve, romantische type, met een groot invoelingsvermogen en gevoel voor schoonheid. De Individualist probeert vaak het ideaal, het onbereikbare te bereiken. De Vier als echte romanticus is in staat tot diep invoelen en inleven zowel in het sociale als ook in het kunstzinnige. Ze zijn avonturiers net als de Zeven, maar waar deze gericht is op avontuur in de buitenwereld, is de Vier gericht op innerlijk avontuur. - Imago
Vieren streven naar het imago: “Ik ben gevoelig, anders, uniek, zelfbewust, zacht, intuïtief, diepzinnig, eerlijk tegen mijzelf”.
De Vijf, de Waarnemer
De Waarnemer heeft een objectiverende kijk op de werkelijkheid en is een heldere, abstraherende denker.
- Strategie
De Waarnemer streeft naar waardering door te doorgronden, betekenis te verlenen en wat ontdekt is aan anderen over te dragen. De Vijf is het cerebrale, perceptuele type, nieuwsgierig, alert en op inzicht gericht. Ze zijn onafhankelijk, inventief en innovatief, zij kunnen pioniers met visie zijn. - Imago
Vijven streven naar het imago: “Ik ben scherpzinnig, “slim”, nieuwsgierig, onafhankelijk, inzichtrijk, ongewoon, alert, objectief”.
De Zes, de Vormgever
De Vormgever is ontvankelijk en kritisch en in staat om wat hij ontvangt een bruikbare vorm te geven.
- Strategie
De Zes streeft naar waardering door het elimineren van onzekerheid en onveiligheid. De Vormgever is het toegewijde en naar veiligheid strevende type. Zessen zijn toegewijd, sociaal, verantwoordelijk, betrouwbaar en bezitten het vermogen om problemen te voorzien. - Imago
Zessen streven naar het imago:“Ik ben betrouwbaar, degelijk, bonafide, beminnelijk, “gewoon”, zorgvuldig, vooruitziend, onderzoekend”.
De Zeven, de Avonturier.
De Avonturier is spontaan, optimistisch, gericht op het realiseren van een mogelijke toekomst.
- Strategie
De Zeven streeft naar waardering door plezier te maken en pijn te vermijden. De Zeven is het extraverte, geïnspireerde type dat steeds op zoek is naar nieuwe opwindende ervaringen. Ze hebben vaak een heldere visie en gevoel voor de richting waarin dingen zich ontwikkelen, in deze zin zijn het vaak goede plannenmakers. - Imago
Zevens streven naar het imago: “Ik ben enthousiast, spontaan, onbekommerd, vrolijk, gretig, extravert, energiek, positief”.
De Acht, de Krijger.
De Krijger wil de wereld in bezit nemen op het grensvlak van Macht en Waarheid en heeft vaak een haarscherp gevoel voor wat waar is.
- Strategie
De Acht streeft naar waardering door sterk te zijn en controle uit te oefenen. De Krijger is het dominante, assertieve en confronterende type. Hij is actiegericht, waarheidsgetrouw en soms een entrepreneur en/of imperiumbouwer. Sterke Achten laten zich door geen obstakel tegenhouden om hun doel te bereiken. - Imago
Achten streven naar het imago: “Ik ben sterk, assertief, direct, vindingrijk, op actie gericht, volhardend, waarheidsgetrouw en onafhankelijk”.
De Negen, de Bemiddelaar.
De Bemiddelaar heeft een relatie met en gevoel voor harmonie, volledigheid en heelheid, alles mag er zijn en heeft zijn eigen functie en plaats in de wereld.
- Strategie
De Negen streeft naar waardering door rust en harmonie na te streven. De Bemiddelaar is het conflictvermijdende, meegaande wat laconieke type. Hij is accepterend, vertrouwend, stabiel en kan zich goed inleven in verschillende standpunten en weet vaak oplossingen te vinden die iedereen accepteert. - Imago
Negens streven naar het imago:“Ik ben vreedzaam, ontspannen, bestendig, stabiel, zachtmoedig, natuurlijk, relaxed, vriendelijk”.