Terug naar deel 2

DEEL 3: HET ENNEAGRAM EN DE INHOUD VAN HET BEWUSTZIJN

3.1. De Essenties en de Archetypen

3.1.1 Essenties

De negen punten op de omtrek van het Enneagram, worden bij het Enneagram door zowel Gurdjieff als Ichadzo essenties genoemd. De kennis daarvan wordt gezien als objectief, dat wil zeggen het zijn geen interpretaties van de waarnemer (subject) maar eigenschappen van het waargenomene (object). Ichadzo spreekt zelfs over Heilige Ideeën. Dit is in lijn met de filosofische opvatting die idealisme wordt genoemd, waar de Griekse wijze Plato de bekendste vertegenwoordiger van is.

Ideeën zijn in deze opvatting de ware zijnden, ook wel de attributen van het goddelijke, binnen het geheel van de eerste oorzaak. Het zijn geen statische toestanden maar intelligenties, met een oorspronkelijk en dynamisch karakter. Later binnen het middeleeuwse christendom, worden de ideeën of intelligenties gelijkgesteld aan de engelen.

De ideeën of intelligenties zijn volmaakt, de waarneembare uitdrukkingen ervan in de wereld zijn cultuur-, tijd- en plaatsgebonden en onvolmaakt. Ideeën of essenties kunnen meer rechtstreeks worden ervaren door middel van de theoria. In het oude Griekenland werd daarmee een meditatievorm bedoeld die tot de schouw van de ideeën leidde. Maar ook in de schouw was de weergave van de ideeën niet volmaakt.

De essenties, Ideeën of Intelligenties zijn de negen werkzame principes in de wereld, waarbij de tiende voor het geheel staat. Die principes zijn in hun diepste wezen volmaakt en daarmee ontoegankelijk voor de (onvolmaakte) ervaring.

3.1.2 Archetypen

Jung noemt de inhouden van het collectieve onbewuste archetypen. Een archetype is een niet aangeleerde tendens om dingen op een bepaalde manier te ervaren, ze zijn aangeboren. Een archetype heeftgeen vorm van zichzelf, maar het is werkzaam als organiserend principe, mensen geven archetypen vorm onder invloed van leerprocessen. Zo lijken archetypen wel wat op de zwarte gaten in de astronomie. Je kunt ze niet rechtstreeks waarnemen maar uit de wijze waarop materie en licht er naartoe getrokken worden, kun je wel afleiden dat ze bestaan.

Een voorbeeld: allereerst wil een baby eten, zonder te weten wat het precies wil, het heeft een ongedefinieerd verlangen dat kan worden bevredigd door bepaalde dingen en niet door andere. Later, maar dan onder invloed van ervaring en leerprocessen wordt het verlangen specifiek, naar een flesje, een koekje, of een pizza.

Archetypen vormen de bodem van ons collectieve onbewuste, en worden in verschillende culturen symbolisch uitgedrukt in godsdiensten, volksverhalen, mythen, sprookjes. Er zijn archetypen die positief lijken en er zijn er die negatief lijken, maar archetypen zijn gedragsmogelijkheden, en zijn op zichzelf niet goed of fout.

"Deze archetypen, waarvan het diepste wezen ontoegankelijk is voor de ervaring, vertegenwoordigen de neerslag van het psychische leven van onze voorouders. Dat wil zeggen de door een millioenenvoudige herhaling opeengehoopte en tot typen gecondenseerde ervaringen van het bestaan als zodanig. In deze archetypen zijn alle ervaringen gegeven, die sinds de oertijd op deze planeet zijn voorgekomen". (Jung, 1958 blz. 332)

 3.1.3. Essenties en Archetypen

Er zijn tussen de essenties en archetypen zowel belangrijke verschillen als overeenkomsten.

Bijvoorbeeld: essenties worden gezien als objectieve principes die werkzaam zijn in de wereld. Ze bestaanlos van de menselijke geest. Archetypen, gezien volgens Jung zijn werkzame principesbinnen de collectieve menselijke psyche, het zijn intersubjectieve hoedanigheden, waar geen objectief karakter aan wordt toegekend. Ze bestaan niet buiten de menselijke geest om.

Dergelijke verschillen zijn vooral theoretisch van karakter. Het aardige van het standpunt van Jung is, dat hij een kentheoretische discussie (kun je de dingen op zichzelf kennen) vermijd. Bovendien verklaart hij dat de archetypen uitdrukkelijk tot het gebied van de menselijke psyche behoren en dus en dus tot het gebied van de psychologie.

De praktische overeenkomsten tussen de essenties en de archetypen zijn heel groot en ik vermoed dat ze identiek zijn. Ik zal een aantal belangrijke archetypen in het Enneagram plaatsen en aannemelijk maken dat wellicht alle archetypen in het Enneagram geplaatst kunnen worden.

3.2. De plaats van archetypen in het Enneagram. 

3.2.1. De cirkel in het Enneagram, symbool voor het Zelf.

3.2.1.1. De cirkel in het Enneagram

De mandala: In de studie "Is het Enneagram een mandala?" ben ik ingegaan op het feit dat het Enneagram een bijzondere vorm van een mandala is. Daarin zijn ook inzichten van Jung over de mandala geciteerd. Jung noemde de mandala het archetype van de totaliteit of heelheid en ontdekte dat cliënten mandala's begonnen te tekenen als het genezingsproces begon. De mandala heeft dan een heelmakend of genezend effect.

We mogen de omtrek van het Enneagram samen met het centrum opvatten als de meest basale vorm van een mandala en daarmee het symbool voor totaliteit, in het niet manifeste van het centrum en het manifeste van de omtrek.

Ook Oscar Ichadzo zegt dat de cirkel: “de tiende essentie, de eenheid van het Pleroma van het Ene is” (Almaas, 2002, blz. 13) waarmee gezegd is dat de cirkel al de andere essenties omvat.

3.2.1.2. Het Zelf, de Christus en de Boeddha.

Het Zelf: Het belangrijkste archetype is die van het Zelf. In dit archetype is de gehele psyche, zowel het bewuste als het onbewuste besloten. Op individueel niveau, is het Zelf is de uiteindelijke eenheid van het individu.

decirkelmetboeddha.jpgBelangrijke symbolen voor het Zelf zijn volgens Jung: de cirkel, het kruis, de mandala en de bloem, bijvoorbeeld de lotus of de roos. Een mandala is een figuur die onder meer bij meditaties wordt gebruikt omdat het de aandacht naar het centrum brengt, het kan zo eenvoudig zijn als een geometrische figuur of zo gecompliceerd als een rozetraam in een kathedraal.

De gerealiseerde: Personificaties die het Zelf representeren zijn de Christus of de Boeddha, twee mensen waarvan velen geloven dat ze de perfecte staat bereikt hebben. Als symbool voor het volledig gerealiseerde Zelf passen ze in het centrum van de cirkel. Ze staan In het centrum symbolisch voor de volledigheid en het uiteindelijke mysterie van het Zijn.

3.2.2. De scheppingsdriehoek in het Enneagram, tegendelen in eenheid.

3.2.2.1. Essentie Negen, Zes en Drie in het Enneagram

cirkelmetbasisdriehoekenstip_000.gifDe creatiedriehoek: Het Enneagram kent de scheppingsdriehoek. Het centrum van de cirkel is de Eerste Oorzaak, daar waar alles betrekking op heeft. Dat centrum kan niet rechtstreeks worden waargenomen, de aanwezigheid kan maar alleen afgeleid worden uit de verschijnselen. Dan is er de eerste verschijning, of de eerste uitstroming, gerepresenteerd door de Negen. De Negen is de volledigheid waarbij op het moment van verschijnen onmiddellijk ook de Drie en de Zes te onderscheiden zijn. De Drie is daarbij de energie van stralen, van energie die naar buiten komt, de Zes is de energie van ontvangen, de energie die naar binnen gaat. In zuivere vorm zijn de Drie en de Negen volledig complementair en samen de heelheid van de Negen.

 

3.2.2.2. Symbolen voor essentie Negen

Het Tao: De volledigheid van de eerste uitstorting, waarin de tegenstellingen overstegen zijn in volledige harmonie met elkaar, wordt door de Chinezen het Tao (De Weg) genoemd.

Jung zelf schrijft er het volgende over:

tao.gif"Wanneer het onbewuste het mannelijke en het vrouwelijke bijeenbrengt, zijn de dingen bijna niet meer te onderscheiden en kunnen we niet meer uitmaken of ze mannelijk of vrouwelijk zijn ..... Dit is de oertoestand der dingen en tegelijkertijd het doel dat het waard is te worden nagestreefd, namelijk de verzoening der elementen die eeuwig als tegenstellingen tegenover elkaar staan. Het conflict is in ruste en alles is nog, of weer, in de oorspronkelijke staat van onverdeelde harmonie. Dezelfde voorstelling bestaat ook in de Oud-Chinese filosofie. De ideale toestand heet Tao en bestaat uit de volkomen harmonie van hemel en aarde. Het symbool is aan de ene kant wit met een zwarte punt en aan de andere kant zwart met een witte stip. De witte kant is het hete droge, vurige principe, het zuiden; de zwarte is het koude, vochtige, donkere principe; het noorden. De toestand van Tao is het begin der wereld, waarin nog niets tot wording is gekomen. Het is ook de toestand die men door een houding van de allerhoogste wijsheid tracht te bereiken”. (Jung, 1970, blz. 128)

Essentie Negen komt overeen met het Tao van de Chinezen, het is het archetype van de eerste uitstroming waar nog harmonie heerst. Dit komt ook overeen met de Kroon of Kether in het joodse mystieke systeem, de Kabbala.

De keizer:Een goede personificatie van de Negen is de keizer, dat is de koning over koningen. De keizer overstijgt de tegenstellingen tussen de verschillende koningen en koninkrijken. Alleen al zijn aanwezigheid, of het besef dat hij bestaat kan tot vrede in zijn rijk leiden.

De keerzijde van dit archetype is besluiteloosheid, gebrek aan doortastendheid, laat maar waaien en onwil om conflicten onder ogen te zien en er iets mee te doen. Als de keizer zijn gezag verliest, valt het rijk in stukken uit elkaar.

3.2.2.3. Symbolen voor essentie Zes

03De moeder: wij en al onze voorouders hadden moeders, we zijn ontvangen en gegroeid in een moeder en opgegroeid in een omgeving waar een moeder of een moedersubstituut was. We zouden het niet overleefd hebben zonder iemand die ons verzorgde en "bemoederde" toen we een hulpeloze baby waren. Het ligt voor de hand dat er een belangrijk archetype is dat die evolutionaire omgeving van ontvangen, dragen, koesteren, tot vorm brengen eb verzorgen representeert. Het moederarchetype is ons ingebouwde vermogen om een bepaald type relatie, dat van "bemoederen" te herkennen. We projecteren dat archetype op de buitenwereld en op een speciale persoon, meestal onze biologische moeder.

De Godin: Ook kunnen we het archetype in bredere zin gebruiken. Het wordt dan gesymboliseerd door de Aardemoeder of de Godin van de mythologie. In onze westerse traditie is dat Eva of Maria, soms wordt ze door minder gepersonifieerde symbolen gerepresenteerd zoals de kerk, de natie, een bos of de oceaan.

De yoni: In de prehistorie zijn symbolen voor de vulva het meest voorkomende symbooltype. Het wordt in India yoni genoemd en duidt op de baarmoeder, delingamaltaaroorsprong of de bron. Het symbool stamt uit een culturele en religieuze achtergrond waarin vrouwen reeds lang als belichaming van de goddelijke vrouwelijke energie (Shakti) werden beschouwd en waarin de vrouwelijke geslachtsdelen als een heilig symbool van de Godin werden gezien. De vorm is vaak een ring of een driehoek dan wel een combinatie van beide. Hiernaast is een yoni in de vorm van een altaar weergegeven.

De maagd:Representeert zuiverheid, onschuld en naïviteit.

De maagd is ook een aspect van het Godin archetype, in vele mythen is sprake van maagdelijke godinnen. De crypte onder de kathedraal van Chartres was vroeger een oud heiligdom met een bron waar een maagd werd vereerd. Dat was niet de maagd Maria maar een Keltische godin. Ook de maagd Maria behoort natuurlijk tot dit archetype.

In het begin van het Star Wars verhaal is prinses Leila de maagd, maar naarmate het verhaal vordert wordt ze de anima die de krachten van de Kracht (het collectieve onbewuste) leert ontdekken en een evenwaardige partner van Luke wordt. Luke blijkt uiteindelijk haar broer te zijn.

Essentie Zes staat in het Enneagram voor het principe van selectieve ontvankelijkheid, dat wat ontvangen wordt, koestert, verzorgt en draagt. Dit is volledig in overeenstemming met het moeder/vrouw/maagd archetype.

3.2.2.4. Symbolen voor essentie Drie

De vader: Van oudsher is de zon het symbool van de mannelijke energie die leven schenkt. Het is de schenkende energie vanuit de hemel, tegenover de ontvangende energie van de aarde, de energie van de dingen met kracht aanpakken en in beweging zetten. Het is de Hemelvader, de God tegenover de Aardemoeder, de Godin.

De fallus, Mana: Archetypen volgens Jung zijn geen biologisch bepaalde factoren, maar psychologisch van aard. Dromen van een penis zou bij Freud duiden op mannelijke seksualiteit. Bij Jung representeert het een meer algemeen principe van kracht, of daadkracht. In archaïsche samenlevingen, staan fallische symbolen zelden of nooit voor seksualiteit maar voor spirituele energie of kracht. Die kracht wordt ook wel Mana genoemd. Een fallisch symbool wordt gebruikt om de groei van het koren of de opbrengst van de visvangst te bevorderen dan wel iemand te genezen.

De Lingam: Shiva is in het Hindoeïsme de hoogste godheid, de vorm waarin hij het meest wordt vereerd, is die van de lingam. In iedere Shivatempel bevindt zich een "allerheiligste", waar de lingam van Shiva bewaard en vereerd wordt. Soms in de vorm van een simpele stenen zuil, soms in de vorm van een afgeronde lingam, rustend in een yoni.

Essentie Drie staat in het Enneagram voor het principe van de energie die in beweging zet, de daadkracht. Dit is geheel in overeenstemming met het vader/man/lingam archetype.

3.2.2.5. Symbolen voor de integratie van de tegendelen.

Een belangrijk archetype heeft betrekking op de integratie van de tegendelen. Er zijn symbolen die verschillende stadia van dit archetype representeren. Binnen het Enneagram betreft dit het opgaan van de Drie en de Zes in het geheel van de Negen.

yonilingaDe yonilinga: De lingam, rustend in de yoni wordt yonilinga genoemd en is symbool van het samensmelten van mannelijk en vrouwelijk, daadkracht en ontvankelijkheid, licht en donker. In de yonilinga zijn de twee delen die gescheiden zijn, weliswaar weer bij elkaar geplaatst, maar (nog) niet getranscendenteerd tot de oorspronkelijke heelheid van de Negen.

De hermafrodiet:Is een personificatie die tegelijkertijd de mannelijke als de vrouwelijke energie representeert. De hermafrodiet heeft bijvoorbeeld de secundaire geslachtskenmerken van de vrouw en de primair geslachtskenmerken van de man. Baphomet, de godheid waarvan gezegd wordt dat hij door de Tempelieren werd vereerd is een voorbeeld van de hermafrodiet. De hermafrodiet is in feite een hybride, een figuur die is samengesteld uit twee heel verschillende systemen. Ook hier heeft de transcendentie naar de Negen (nog) niet plaatsgevonden.

De androgyn: In sommige religieuze kunst wordt Jezus als een tamelijk vrouwelijke man afgebeeld. In China begon de figuur Kuan Yin als een mannelijke heilige (de bodhisattva Avalokiteshwara), maar werd zo vrouwelijk afgebeeld dat er meer aan hem wordt gedacht als de godin van de compassie. De androgyn ligt juist op of over de grens van transcendentie naar de Negen.

Het Tao:In het Tao symbool wordt de tegenstelling volledig overstegen en is de oorspronkelijke heelheid in zijn vloeiende dynamiek van De Weg hersteld. Er zijn geen conflicten (meer) en ook in de handelingen zijn geen conflicten. Deze vorm van handelen wordt Woe-wei genoemd, dat is handelen volgens De Weg, wat neerkomt op niet-doen. De tegenstellingen zijn teruggekeerd in de heelheid van de Negen.

De Boeddha:In de figuur van de Boeddha zijn alle tegenstellingen en onderscheidingen verdwenen, terug in de heelheid van de eerste oorzaak.

3.2.2.6. Het Enneagram en Anima en Animus.

Als we ons leven beginnen als een foetus, hebben we nog ongedifferentieerde seksorganen, pas langzamerhand worden we in de loop van de ontwikkeling lichamelijk een man of een vrouw. Ook sociaal gezien beginnen we in de kindertijd niet met specifiek vrouwelijk of mannelijk gedrag. Het is de invloed van de omgeving die ons op den duur vormt tot man of vrouw. Dit proces begint al op het moment dat de baby in roze of in blauw gekleed wordt.

In elke maatschappij is de verwachting die men heeft van mannen of vrouwen verschillend. Vrouwen worden ook in onze cultuur verondersteld meer verzorgend en minder agressief te zijn. Van mannen wordt verwacht dat ze sterk zijn en de emotionele zijde van het leven onderdrukken. Voor Jung betekenen deze verwachtingen dat we slechts de helft van ons potentieel hebben ontwikkeld.

Van oorsprong zijn dus in de foetus het man- en het vrouwarchetype in de balans zoals die door het Tao wordt weergegeven aanwezig. We leren of het mannelijke, of het vrouwelijke archetype in de buitenwereld te manifesteren. Het andere archetype raakt op de achtergrond, blijft onderontwikkelt of wordt zelfs onderdrukt.

De anima:is het vrouwelijke aspect dat aanwezig is in het persoonlijke onbewuste van de man. De anima kan worden gepersonifieerd als een zeer spontaan en intuïtief jong meisje, maar ook als een heks of als de aardemoeder. Het wordt geassocieerd met diepe emotionaliteit en de kracht van het leven zelf.

De animus: is het mannelijke aspect in het persoonlijke onbewuste van de vrouw. De animus kan worden gepersonifieerd als een wijze oude man, een magiër of een aantal mannen. Het heeft de neiging logisch, rationalistisch te zijn of overmatig te argumenteren.

De anima of de animus is het archetype door middel waarvan we over het algemeen communiceren met het collectieve onbewuste. Wij zijn, zoals een oude Griekse mythe aangeeft, altijd op zoek naar onze andere helft, de helft die de goden van ons hebben weggenomen, en we zoeken dat in de andere sekse. Bij liefde op het eerste gezicht hebben we iemand gevonden die correspondeert met onze eigen anima of animus.

De wijze oude man of vrouw:Is een van de symbolen voor het Zelf en onthult in verhalen de aard van het collectieve onbewuste, die wijsheid is. Bij de man is dit symbool vaak vrouwelijk en staat dan ook voor de anima, voor de vrouw is dit vaak mannelijk en staat dan ook voor de animus.

In Star Wars wordt deze rol gespeeld door Obi Wan Kenobi en later meester Yoda . Merk ook op dat zij Luke de aanwezigheid, de aard en het gebruik van de Kracht onthullen en als Luke rijper wordt sterven zij en worden deel van de Kracht.

Darth Vader is een vorm van het schaduw archetype en een dienaar van de zwarte kant van de Kracht. Hij blijkt Leila's en Lukes vader te zijn, als hij sterft wordt hij een van de wijze oude mannen.

Anima en animus passen prima in het Enneagram van een persoonlijkheid. Want bij een bepaalde basisdriehoek.jpgpersoonlijkheid zal of de Zes, de vrouwelijke, of de Drie, de mannelijke kant het meeste manifest zijn. De ander kant van de creatiedriehoek is dan meer op de achtergrond aanwezig.

3.2.2.7. De Archetypen voor het Zelf, de Negen, de Zes en de Drie in hetEnneagram

We kunnen nu de besproken archetypen, soms met namen, soms met symbolen in het Enneagram weergeven.

De conclusie is gerechtvaardigd dat de archetypen die door Jung als uiterst belangrijk worden gezien, zoals het Zelf, de heelheid, de moeder/vrouw en de vader/man dezelfde zijn als de essenties Nul, Negen, Zes en Drie. Deze essenties staan even centraal in het Enneagram als de genoemde archetypen in de leer van Jung.

3.2.3. De spiegeldriehoek in het Enneagram, het archetype van de schaduw.

3.2.3.1. De spiegeldriehoek in het Enneagram

Er is een weinig bekende driehoek in het Enneagram die de geheime driehoek of de spiegeldriehoek wordt genoemd. Tijdens het creatieproces zoals dat voor het Enneagram beschreven wordt ontstaat de creatiedriehoek met de punten 6 – 9 – 3. De volgende stap in het proces is dat die driehoek in zijn geheel scheppingsdriehoekenzijnprojectiezpijl_000.gifgespiegeld wordt in de spiegeldriehoek. Zo ontstaat een nieuwe driehoek met de punten 7,5 – 4,5 – 1,5, die in de tekening in grijs is weergegeven.

De Negen in het Enneagram is het punt waar de volledigheid tot verschijning komt of uitstroomt. Maar als er uit de heelheid van de eerste oorzaak iets verschijnt, dan blijft de heelheid alleen in stand als er ook iets verdwijnt. Deze compensatie van het verschijnen is het punt 4,5 en is een punt waar de volledigheid verdwijnt. Het is daarmee binnen de heelheid van de oorsprong het volkomen tegendeel van essentie Negen.

Het 4,5 punt wordt wel aangeduid met het woord Daath (geheim), deze naam is ontleend aan een soortgelijk punt in de Sefirot van de Joodse Kabbala.

Dit is het schaduwgebied, waar uiteindelijk alles in verdwijnt. Wat in het bewustzijn verschijnt, maar we niet onder ogen willen zien of niet willen zijn, proberen we te laten verdwijnen en wordt naar dit gebied verbannen.

In de mythologie is dit gebied bekend als de onderwereld, of het inferno. De oude Egyptenaren noemden dit de tegenhemel die tegelijk met de hemel wordt gecreëerd. en waarin de Am-Duat, het rijk van Osiris, de onderwereld ontstaat.

Dit is ook de plaats waar volgens het Enneagram transformaties optreden. In punt Vier wordt de transformatie ingeluid, in punt Viereneenhalf vindt de ommekeer plaats, in punt Vijf komt de getransformeerde mens boven en is dan geïnitieerd (ingewijd) in nieuwe kennis.

3.2.3.2. De schaduw volgens Jung

Jung ziet de schaduw als de duistere zijde van de menselijke psyche en meer in het bijzonder de schaduwzijde van het ego. Hij onderscheidt een aantal facetten aan de schaduw:

  1. Seksualiteit en instincten zijn volgens Jung deel van de schaduw. Dit deel van het schaduwarchetype is afgeleid van ons vóórmenselijke, dierlijke verleden toen we vooral gedreven werden door de noodzaak van overleven en reproductie.
  2. Daarnaast representeert de schaduw de "duistere zijde" van het ego en het kwaadaardige waartoe we in staat zijn is hier aanwezig opgeslagen.
  3. Een ander element van de schaduw is dat ze als een soort vuilnisbak gaat fungeren voor alles wat we niet in ons bewustzijn wensen te hebben, wat verdrongen wordt.
  4. Het is ook de plaats van de initiatiedood en transformatie, werkelijke verandering komt volgens Jung pas tot stand als je je schaduw onder ogen ziet:"U weet dat elke kerk nog haar doopvont heeft. Oorspronkelijk was dit de piscina , de vijver waarin de inwijdelingen ondergedompeld, symbolisch verdronken werden. Na die symbolische dood kwamen zij als de veranderde quasi modo geniti , de wedergeborenen weer te voorschijn. Wij kunnen aannemen dat de crypt of het doopvont evenzeer de betekenis had van een oord der verschrikking en des doods, als van wedergeboorte; het is de plaats waar de mysterieuze inwijdingen plaatsvonden". (Jung, 1970, blz. 125)

De schaduw is volgens Jung op zich amoreel, goed noch slecht, zoals dieren amoreel zijn. Een dier kan zachtaardig omgaan met zijn jongen en een ogenblik later meedogenloos doden voor voedsel. Hij kiest geen van beide, maar doet wat hij doet en is onschuldig. Vanuit menselijk perspectief lijkt de dierenwereld wellicht gewelddadig en onmenselijk.

3.2.3.3. De plaats van het schaduwarchetype in het Enneagram

In het Enneagram is het punt Viereneenhalf de plaats van verdwijnen, van uitstromen maar ook de plaats waar alles wat uit het bewustzijn verbannen wordt terecht komt. Seksualiteit en instincten horen hier in principe niet thuis,alleen als ze door de betreffende cultuur of de betreffende mens worden afgekeurd komen ze in de schaduw terecht. Ook het kwaadaardige en archaïsche in ons komt hier terecht omdat we het afkeuren en uit het bewustzijn verbannen.

Het verschil tussen de opvattingen van Jung en het Enneagram is dus dat volgens het Enneagram alleen in de schaduw terecht komt wat daadwerkelijk verdwijnt dan wel wat “moet” verdwijnen.

basisdriehoeken45.jpgDit is in de christelijke mythologie de plek waar de gevallen engel Lucifer naartoe is verbannen toen hij tegen God in opstand kwam. Het inferno, de Hel, de plaats des doods, de woonplaats van de duivel. Maar ook de plaats van wedergeboorte, de doopvont of de crypte met de levensbron.

Jung merkt daarbij op dat mensen het Zelf in de fantasie niet verbeelden met een beeld van een volledige mens maar van een mens met een ideale persoonlijkheid. Het gevolg daarvan is dat de archaïsche en afgekeurde trekken naar de schaduw worden geprojecteerd. Een geïdealiseerde Christus staat dan symbool voor het Zelf, maar het afgekeurde deel is in de vorm van de duivel naar de hel verbannen.

Symbolen van de schaduw en het Viereneenhalf punt zijn bijvoorbeeld: de slang, de draak, monsters, demonen en in het zwart geklede figuren. Als je droomt dat je met de duivel in gevecht bent, dan worstel je in feite met je eigen schaduw.

3.2.4. De zes overige essenties en de archetypen

2.2.4.1. Essentie Een en zijn archetypische symbolen

Essentie Een staat in het Enneagram voor de Wereldorde, of de Goddelijke Orde. Dit is de orde die we in de wereld zouden ervaren als we rechtstreeks, zonder tussenkomst van onze perceptie zouden waarnemen. In die Orde zijn integriteit in de vorm van rechtvaardigheid, juiste verhoudingen en de daarbij passende schoonheid aanwezig. Bij deze essentie passen een aantal verwante archetypische symbolen:

ArchetypeEen.jpg

Maat: is de Oudegyptische godin die de Wereldorde zoals die door de Goden is ingesteld representeert. De troon van de farao was altijd geplaatst op het symbool van de godin Maat. Daarmee werd duidelijk gemaakt dat de farao gehouden was om de Wereldorde te handhaven. Zolang farao de godin Maat diende ging het goed met Egypte. De weegschaal is een van de symbolen van Maat.Vrouwe Justitia: is waarschijnlijk rechtstreeks te herleiden tot deze godin.

Mozes: is een mooi voorbeeld van de door God geïnspireerde wetgever, waarbij de ethische wetten in de vorm van de tien geboden, onwrikbaar op stenen tafelen staan geschreven.

De koning: staat als archetype voor de machthebber die zijn onderdanen beschermt en grenzen stelt en de wetten en tradities van de cultuur doorgeeft. Dit archetype past in wat van elkaar verschillende vormen bij de Acht, de Negen en de Een van het Enneagram. Bij de Een pastde koning in vredestijd, dit is de wetgever die vrede, regelmaat en welstand in zijn land brengt. Het bewind van deze koning kan benauwend worden als hij teveel wil regelen, het land verbureaucratiseert, en de mensen wordt hun individualiteit ontnomen.

Andere passende symbolen zijn: de rechter, de bureaucraat, de inquisiteur.

3.2.4.2. Essentie Twee en zijn archetypische symbolen

Essentie Twee staat in het Enneagram voor ontmoeten. In die zuivere ontmoeting speelt geen egocentrisme en ook geen altruïsme. Het is daadwerkelijk geven en ontvangen in één beweging, zonder dat er sprake is van een of andere vorm van ruilhandel. In de vervorming weet de persoon wat de ander nodig heeft en speelt daarop in met de uitdrukkelijke behoefte om waardering terug te krijgen. Zo ontstaan dan de Helper en de Verleidster.

Aan deze essentie verwante archetypische symbolen zijn:

Het hart: inclusief verwante figuren als de beeltenis van het Heilig Hart van Christus, maar ook de Boeddha in de gestalte van de Mededogende.De Geliefden: is een beeltenis op een van de kaarten in de grote arcana van de Tarot en staat voor de liefde die tot vereniging van de tegengestelden leidt.

Archetype1en2.jpgEros: dit is volgens Empedocles van oorsprong het koord of het serpent dat de ideale wereld samenbond, voordat die wereld uit elkaar viel en de wereld van verdeeldheid ontstond. Hij werd ook gezien en afgebeeld als de jongste god en zoon en metgezel van Aphrodite en hij genoot ervan om zijn liefdespijlen op goden en mensen af te schieten.

Aphrodite: was de Griekse godin van de liefde, niet alleen van de erotische liefde, maar ook van de naastenliefde. Waarschijnlijk komt ze van oorsprong uit westelijk Azië en brachten zeelieden haar cultus in Griekenland.

Adonis:eveneens een symbool voor de Twee was misschien wel de grootste liefde van Aphrodite, die gedood werd door een everzwijn. Zeus liet hem uit de dood herrijzen. Een deel van de tijd moest Adonis bij Zeus verblijven, een ander deel van de tijd bij Aphrodite en de rest van de tijd bij Persephone, de godin van de onderwereld, die eveneens verliefd op hem was.

 

3.2.4.3. Essentie Vier en zijn archetypische symbolen

Essentie Vier staat in het Enneagram voor het bijzondere, het eenmalige en unieke. Elk menselijk individu heeft een oorspronkelijk gezicht, hij is enig in zijn soort, dit is zijn individualiteit. De persoonlijkheid is de verzameling maskers die de betreffende mens ontwikkelt heeft om zich aan de wereld aan te passen, hierin is hij juist niet uniek maar aangepast. In zijn individualiteit is hij bijzonder, dat is de bijzondere mix van essenties die door hem heen werken, maar vooral ook het creatieve element dat door hem heen speelt en hem volstrekt uniek maakt.

Aan deze essentie verwante archetypische symbolen zijn:

Archetype4.jpgHet kind: staat voor onschuld, vernieuwing, creativiteit, toekomst, regeneratie, wedergeboorte, maar ook het oorspronkelijke gezicht van de individualiteit, waar in het individuatieproces de betreffende persoon op een nieuwe manier weer naar toe kan groeien.

Het kind archetype is een personifiëring van levenskrachten die zich buiten de beperkte reikwijdte van ons bewuste denken bewegen. Het vertegenwoordigt ook de krachtigste en meest onontkoombare drang in ieder wezen, namelijk de drang tot zelfverwezenlijking.

De rebel: is van oorsprong meestal het gekwetste kind, dat op zelfzuchtige wijze in opstand is gekomen, maar ook op zoek is naar zichzelf en zijn eigen identiteit. Bij dit symbool past ook de opstandige adolescent. De rebel kan in archetypische zin ook degene zijn die de transformatie inleidt, waardoor iets nieuws in de wereld kan komen.

De egoïst:Faust is het voorbeeld van de egocentrische figuur die zijn ziel aan Mefisto, de Duivel (symbool voor het 4,5 punt) verkoopt voor zijn eigen voordeel, maar die uiteindelijk een transformatie ondergaat en wijsheid verwerft.

De kunstenaar: is degene die onaangepast is en op eigenzinnige wijze zijn creativiteit kan hanteren en daardoor iets nieuws in de wereld kan brengen.

3.2.4.4. Essentie Vijf en zijn archetypische symbolen

Essentie Vijf staat in het Enneagram voor gewaarzijn, waarnemen en betekenis verlenen. Waarnemen betekent jezelf tegenover de schepping stellen en die schepping in zijn geledingen en differentiaties leren onderscheiden. Zo wordt de wereld betekenisvol en zinvol vanuit het menselijke standpunt bezien. Als het samenhangend is, noemen we dit gewoonlijk kennis of wetenschap. Er ook is een niveau van Alwetendheid die een van de eigenschappen is van het Allerhoogste.

Aan deze essentie verwante archetypische symbolen zijn:

Archetype4en5.jpg

Thoth: De Oudegyptische god met de ibiskop is de schrijver van de goden en de beschermer van de schrijvers, de kunstenaars en de wetenschappers. Door de oude Grieken wordt hij gelijkgesteld met Hermes, die ook de behoeder van de mysteriën was. Later wordt hij Hermes Trismegistos genoemd (de driewerf grote Hermes) en is dan de schrijver van de hermetische geschriften die in de middeleeuwen een grote invloed op het denken uitoefenden.

De professor: of geleerde is als representant van de wetenschap archetype van de zoeker naar (theoretische) waarheid.

De filosoof: is weer een andere vorm van dit archetype.

De psychopompos: of zielengeleider is de gezant van het Licht die de zoeker door de duisternis heen naar het licht kan leiden waardoor de zoeker wordt getransformeerd en in de geheime kennis wordt geïnitieerd. De psychopompos is degene die de weg door de duisternis naar het licht al kent en dus gids kan zijn. Voorbeelden daarvan zijn: De Perzisch-Romeinse god Mithras als de initiator uit de Mithrasmysteriën, Vergilius in Dante's Divina Commedia maar ook een van de vormen van Christus is een psychopompos.

3.2.4.5. Essentie Zeven en zijn archetypische symbolen

Essentie Zeven staat voor de stroom van het zich ontvouwende leven. De Hindoes zeggen dat het Universum is geschapen als de dans van de goden. De essentie Zeven is dan de beweging en de richting van die dans. Andere stromingen zien deze essentie als een groot plan, Gods plan dat zich stap voor stap ontvouwt. Het is dan ook het Heilige werk dat hier plaatsvindt en waar je als sterveling aan mee kunt werken. Verwant hieraan is levenskunst, de hoogste vorm van kunst die er is.

Aan deze essentie verwante archetypische symbolen zijn:

Archetype7.jpgDionysus: is bij de Romeinen de God van de overvloed, de wijn en de roes. Bij de Grieken werd hij Bacchus genoemd, ook de god Mithras representeert de overvloed van de natuur.

De Goede Herder is een van de gestalten van Mithras, maar ook van Christus en eveneens een symbool voor de Zeven.

In het Hindoeïsme is een van de vormen van de hoogste godheid Vishnu de kosmische danser die dan Nateraj genoemd wordt. Die dans, evenals de danser zijn dan de stroom van het leven zelf.

De hedonist: is eveneens een vorm van dit archetype het is de egocentrische genotzoeker die er alles aan doet om de pijn van het leven te vermijden.

De clown, de nar, de trickster (bedrieger): Het meer zuivere archetype hiervan is delevenskunstenaar, degene met meesterschap over het leven. In de boeken van Tolkien is dat type prachtig neergezet in de vorm van TomBombadil. De clown is hier een vervorming van, hij is vrolijkheid tegen een achtergrond van verdriet of melancholie. De nar is een verdergaande vervorming, hij kan potsen maken maar ook narrenstreken uithalen. Nog verder vervormd is de figuur die in het engels de trickster wordt genoemd. Loki, de vuurgod van de oude Germanen is hier een helder voorbeeld van.

Een goed symbool is ookde Surfer: die immers gebruikmakend van de golfslag zich vrij over de golven weet te bewegen.

3.2.4.6. Essentie Acht en zijn archetypische symbolen

Essentie Acht staat in het Enneagram voor het aanwezig zijn, het innemen van de ruimte die je toekomt. Je uiteenzetten in de wereld, dat ligt heel dicht bij waarheid, niet in de zin van kennis maar in de zin van Zijn. Jezelf rechtstreeks deel van de aanwezigheid van de Ene weten.

Aan deze essentie verwante archetypische symbolen zijn:

De Ene, de Uitverkorene: in vele verhalen is er één uniek individu die is uitverkoren. Hem of haar wacht een speciale taak, met een speciale bestemming en een speciale beloning. In de Arthur mythologie is de jonge Arthur de enige die het zwaard Excalibur uit de steen kan trekken waardoor helder wordt dat hij de nieuwe koning is. In de Graalmythologie is Parcival de enige die de Visserkoning in de Graalburcht kan verlossen. In het boek “in de ban van de Ring” is Frodo voorbestemd om de ring in het vuur van de doemberg te werpen. De uitverkorene groeit ook uit tot de held van het verhaal.

Archetype7en8.jpgDe held, de ridder, de krijger: een belangrijk en veel voorkomend archetype, vooral in mythen en verhalen. De held is een vorm van gepersonifieerde Mana en de bestrijder van de wezens der duisternis, bijvoorbeeld van de draken. Het representeert ook het ego dat naar autonomie streeft. We tenderen ertoe onszelf met de held in een verhaal te identificeren, ook al omdat wij zelf, in onze imaginatie, de held zijn in ons eigen levensverhaal. De held is in varianten ook de ridder of de krijger die zich inspant voor een bijzondere taak en om die taak uit te voeren vele moeilijkheden moet overwinnen. Aan het einde van die taak wacht de beloning, de schat (waarheid) is gevonden, de prinses (anima) bevrijd en het huwelijk ophanden, dan wel wordt de held tot koning gekroond.

Luke Skywalker in de Star Wars films is het perfecte voorbeeld van het held archetype.

De koning: Als de (mythische) held zijn taak volbracht heeft kán hij tot koning worden gekroond. Hij neemt dan de rechtmatige plaats in die hij door zijn heldendom heeft verworven. Het kan zijn dat hij koning in vredestijd wordt, maar dat is een archetype dat past bij essentie Een.

De koning in oorlogstijd, is degene die in staat is mensen achter zich te krijgen om de crisis te bezweren. Hij zal tot het uiterste vechten om zijn onderdanen te beschermen. De keerzijde van dit archetype is de despoot of de tiran die zijn onderdanen als persoonlijk eigendom beschouwd, volledige controle wil hebben en geen enkel middel daartoe schuwt.

Het vrijheidsbeeld: is eveneens een symbool voor de Acht, het geeft uitdrukking aan de autonomie die bij dit punt hoort.

3.2.4.7. De archetypen en hun plaats in het Enneagram.

We hebben de punten in het Enneagram kunnen voorzien van archetypische symbolen. De archetypen bij die symbolen passen goed bij de hoedanigheden van de Essenties, zoals die bij het Enneagram worden gezien. Al experimenterend met de plaatsing van de archetypen ontstaat de stellige indruk, dat zeer veel, zo niet alle archetypen in het Enneagram geplaatst kunnen worden. Dit wijst er op dat het Enneagram zelf het symbool is voor een fundamenteel en veelomvattend archetype.  

allearchetypen.jpg

Verder naar deel 4