ERVAREN VAN EN BEWEGEN BINNEN HET ENNEAGRAM

1. Persoonlijkheid en Individualiteit in het Enneagram.

1.1. Structuur en dynamiek van het Enneagram

Het Enneagram in zijn oorspronkelijke vorm is een archetypische symbool voor de bewuste en onbewuste inhouden, structuren en processen van de menselijke psyche.

 

Hoewel het symbool een statisch lijkende weergave is in het platte vlak, is hetarchetype zelf juist buitengewoon dynamisch van karakter.
Het Enneagram werkt als een dynamisch energetisch systeem. Elke plek in het Enneagram is te ervaren als een energie met een bepaalde hoedanigheid of kwaliteit. Elke lijn in het Enneagram is te ervaren als een beweging van energie.

 

Belangrijk is dat die dynamiek geldt voor het Enneagram van de Essenties maar niet voor het Enneagram van de persoonlijkheidstypen.

 

De studenten van de vierde weg, werken altijd met de essenties, vandaar dat zij de movements zoals die door Gurdjieff ontwikkeld zijn beoefenen en daar ook de ervaring van de essentiële energetische dynamiek bij kunnen krijgen.

 

Persona's zijn geen dynamische, maar juist statische principes, er is geen vloeiende dynamiek in het Enneagram van de persona's mogelijk. Er kan overigens wel interactie tussen de statische persona optreden, maar die zijn van een heel andere aard als de dynamische ervaring van de essenties.

 

Je kunt de elementen van het Enneagram ervaren, bijvoorbeeld door op de punten te gaan staan en op de lijnen te bewegen. Het is dan wel nodig om goed te weten wat je doet. Dat vereist een goed inzicht in het verschil tussen en de mogelijkheden van het Enneagram van de Essenties en het Enneagram van de Persona.

 

Dit is dan ook het onderwerp van deze studie, waarbij ook een aantal suggestie zal worden gegeven voor het ervaren van en bewegen binnen het Enneagram.

1.2. Het Enneagram van de persona, de persoonlijkheid.

basisdepersonajpg.jpgDe meest bekende uitwerking van het Enneagram, dat van de persoonlijkheidstypen is bijzonder omdat de negen typen zoals gezegd níét dynamisch van karakter zijn.

 

De persona zijn in de jeugd ontwikkelde strategieën die redelijk succesvol waren en alsmaar herhaald worden, ondanks het feit dat ze in de andere omstandigheden van het latere leven niet meer zo adequaat zijn. Niet voor niets worden het persona genoemd, wat afkomstig is van het Griekse werkwoord per-sonare, dat doorklinken betekent en ook de benaming was van het masker dat toneelspelers in het oude Griekenland droegen.

 

De persoonlijkheid is dan ook te vergelijken met een masker dat je opzet, enerzijds om je aan te passen aan de omgeving, anderzijds om een persoonlijk doel na te streven.

 

Bijvoorbeeld:

Voor de Twee bestaat de aanpassing aan de buitenwereld uit het inspelen op de behoeften van anderen. Dat kan in de vorm van verleiden, dan ontstaat, het masker van de Vamp. Het aanpassen kan ook in de vorm van het helpen van anderen, vaak ten koste van de eigen behoeften, dan ontstaat het masker van de Helper, ook wel beschreven als Egocentrische Edelmoedigheid.

 

Het persoonlijke doel bij de persona van de Helper is waardering van anderen krijgen en jezelf goed voelen of zelfs jezelf beter voelen dan anderen. Op de voorgrond speelt altruïsme, op de achtergrond trots en arrogantie.

 

Een persoonlijkheid gezien op deze manier is de verzameling persona die iemand tot zijn beschikking heeft. Afhankelijk van de sociale situatie en het persoonlijke doel zet iemand een ander masker op.

 

De meeste sociale interactie vindt plaats tussen persona en heeft een voorspelbaar en min of meer mechanisch karakter. Gurdjieff wees hier al op en inzichten van de latere psychologie bevestigen dit, bijvoorbeeld de analytische psychologie van Carl Jung en de speltheorie van Eric Berne.

 

Je kunt bijvoorbeeld onderzoeken hoe persona in een groep op elkaar reageren, wat ze in elkaar waarderen en wat ze in elkaar afkeuren en waar ze allergisch op elkaar reageren.

 

1.3. Het Enneagram van de essenties.

Het zou er wel heel treurig voor ons mensen uitzien als dit het hele verhaal was. Gelukkig is dat niet zo. Achter elk masker of persona zit een oorspronkelijk gezicht of oorspronkelijke kwaliteit die in de wereld van het Enneagram, essentie wordt genoemd. Door de maskers zijn we blind geworden voor de rechtstreekse ervaring van de essenties.

 

basisessentiesjpg.jpgEssenties zijn van elkaar te onderscheiden dynamische principes, de Twee bijvoorbeeld, heeft de hoedanigheid van verbinden, in elkaar opgaan of communiceren. Maar dan communiceren in de oorspronkelijke betekenis van het woord, in gemeenschap met elkaar komen, of blijken te zijn. Hier ligt ook de mogelijkheid van empathie, dat is rechtstreeks ervaren van wat er in de ander speelt. Als mensen elkaar in of met hun essentie Twee ontmoeten, dan zullen ze elkaar zeker helpen, maar zonder verborgen doelen en zonder zichzelf tekort te doen. Men ontmoet elkaar met een open hart.

 

Ervaren van essentie is áltijd een ervaren van thuiskomen en ook opluchting dat je het masker kunt laten vallen en gewoon jezelf kunt zijn. Als mensen zichzelf zijn of meer zichzelf worden, dán blijken ze pas echt mooi te zijn. De maskers of persona zijn maar schijn en met maskers op leven we in een schijnwereld die we met elkaar creëren en in stand houden.

 

1.4. Van persona naar essentie, van persoonlijkheid naar individualiteit

De meeste literatuur over het Enneagram gaat over de persoonlijkheid en daarmee over die stukken van de psyche waar mensen zijn bevroren in hun aanpassings- en overlevingsstrategieën. Die strategieën zijn voor een deel geërfd van onze voorouders en voor een deel aangeleerd door het voorbeeld van anderen. Bij nader inzien is er aan de persoonlijkheid niets individueels, het hoort bij het collectieve van het menselijke bewustzijn. Dat is ook de reden waarom mensen met een beperkt aantal personae zijn te typeren.

 

Het individu is in de maskers niet te vinden. Uniek ben je pas in het oorspronkelijke, het eigene, dat wat niet collectief is, wat niet mechanisch herhaald wordt. De individualiteit is bij een bepaald mens te vinden in het speciale samenspel van essenties tezamen met een oorspronkelijk element.

 

De kunst is nu om de dominantie van de persoonlijkheid af te leggen en terug te keren naar de eigen essenties en dat is individu worden. Interessant is dat personae wel te gebruiken zijn als een doorgang naar de achterliggende essenties.

2. Proceslijnen en schokpunten in het Enneagram

2.1 De bliksemschicht

In het Enneagram van de essenties zijn veel betekenisvolle lijnen te trekken. In het Enneagram van de persona gaat dit meestal alleen om de basisdriehoek 3-9-6 en de bliksemschicht 1-4-2-7-8-7-1.basisbliksemincarnjpg.jpgBinnen het Enneagram van de essenties wordt de richting 1-4-2 enz. de incarnatierichting genoemd en met een pijl aangegeven. Deze lijn geeft aan hoe volgens het Enneagram scheppende processen plaatsvinden en daarbij verschillende stadia doorlopen. De lijn 1-4 is dan het eerste stadium van ontwikkeling, de lijn 4-2 het tweede stadium enz. Incarneren of creatieve ontwikkeling kost moeite, is nooit binnen het bekende van de comfortzone en geeft stress, vandaar dat die lijn ook wel de stresslijn wordt genoemd.

 

Tegen de pijl in keer je in een proces terug naar een eerder ontwikkelstadium, dat is gemakkelijk want daar is bekend terrein. Vandaar dat dit de regressielijn of ontspanningslijn wordt genoemd.

 

Zo ontstaat de gedachtegang dat als je in een ontwikkelproces in punt Twee bent aangeland, punt Vier het ontspanningspunt en punt Acht het stresspunt is.

stressenontspanningjpg.jpgDit principe is overgenomen in het Enneagram van de persona, zonder dat de achtergrond vanuit het Enneagram van de essenties begrepen wordt. Dat kan niet zonder dat dit flinke theoretische en praktische problemen geeft.

 

Een persona is per definitie gekunsteld gedrag, een vorm van overleving en dat betekent dat het “ophouden” van de persona zelf al (veel) stress geeft en bakken vol energie kost.

 

Het is niet zo dat je als bijvoorbeeld persona Twee je favoriet is, je naar persona Vier gaand je ontspant en naar persona Acht gaand stress voelt. Er is een tussenstap nodig.

 

Vanuit persona Twee moet je éérst naar essentie Twee. Dan is op de ontspanningslijn essentie Vier als bekend, als vroeger stadium te herkennen en essentie Acht als toekomstig, als te ontwikkelen stadium te ervaren.

 

2.2. De basisdriehoek in het Enneagram

In het Enneagram van de persona wordt meestal ook de basisdriehoek of de creatiedriehoek weergegeven, soms ook met stress en ontspanningslijnen er in. Begrijpelijk vanuit de wens tot een soort volledigheid voor de typeringen, maar onzin vanuit het Enneagram van de essenties. Essentie Negen staat voor Heelheid of Harmonie, waarbij essentie Drie en Zes de te onderscheiden tegendelen binnen die heelheid vormen. Op dezelfde manier als yin en yang de tegendelen binnen de heelheid van het Tao zijn. De Drie is daarbij het uitgaande, actieve, extraverte principe, de daadkracht. De Zes is het passieve, ontvankelijke introverte principe, de ontvankelijkheid.

 

bliksenschichtallelijnenjpg_000.jpg Als iemand van persona Drie terugkeert naar essentie Drie en ruimte geeft aan essentie Zes, dan komt hij in de heelheid van essentie Negen.

 

In de ontwikkelingslijnen van de bliksemschicht zijn de Zes, de Negen en de Drie niet opgenomen. Zij staan daarbuiten maar oefenen wel invloed uit op de processen. Een proces op de 1-4 lijn passeert de invloed van de 3, een proces op de 2-8 lijn passeert de invloed van de 9. In het kader van de ontwikkelingen via de bliksemschicht worden de punten 6-9-3 vanwege hun invloed schokpunten genoemd.

3. Interacties en dynamiek binnen het binnen het Enneagram

3.1. Het Enneagramspel

Wil je in een groep experimenteren met interacties en dynamiek binnen het Enneagram, dan is een eerste vereiste dat je de vloer van de werkruimte als Enneagram kunt inrichten, dat kan op vele manieren. Omdat ik heel veel met symbolen, rituelen en interactie en dynamiek werk, heb ik heb een spelvorm ontwikkeld waarmee het eenvoudig is om een ruimte snel en effectief als Enneagramwerkplaats in te richten.

Vloerspeljpg100.jpg

 

Het Enneagramspel bestaat op dit moment uit:

 

Zo kan afhankelijk van de specifieke toepassing de vloer van de ruimte snel worden aangepast aan de behoefte.

 

Er is ook een kleine set voor tafelgebruik bij persoonlijke coaching.

 

3.2. Interacties binnen het Enneagram van de persona

De personae of typen zijn in feite statisch van karakter. Vanuit dat statische karakter neigen ze er toe min of meer stereotiep te interageren.

 

Als voorbeeld een uitgesproken Drie / Zes interactie.

Persona Drie is ondernemend, wil steeds nieuwe dingen, is competitief en wil niet teveel over consequenties of gevolgen nadenken en is gericht op (snelle) successen.

 

Persona Zes is kritisch, ziet de beren en leeuwen op de weg, roept vaak ja-maar en is gericht op de daadwerkelijke realisering en overziet daarom de consequenties en gevolgen op termijn.

 

Persona Drie neigt ertoe persona Zes als lastig te ervaren, als een blok aan het been die vertragend werkt op alles wat vanuit persona Drie in gang gezet wordt. Dit leidt tot ergernis en dwarsliggerij die zo ver kan oplopen dat de Drie weigert om nog verder met de Zes te communiceren en gewoon zijn eigen gang gaat.

 

Persona Zes neigt ertoe persona Drie als oppervlakkig en onverantwoordelijk te ervaren en van machogedrag en boerenbedrog te beschuldigen. Persona Zes kan op een gegeven moment ook weigeren om met de Drie te communiceren en trekt zich mokkend in zichzelf terug.

Het gevolg van deze dynamiek is dat de initiatieven van de Drie niet van de grond komen, er zijn wel steeds nieuwe initiatieven, maar ze worden niet uitgevoerd.

 

3.2.1. Een Drie-Zes oefening

Dergelijke interacties zijn met persona goed in de ruimte op te zetten. Bij het gebruik van het Enneagramspel plaats je een stoel op of voor het symbool van persona Drie en persona Zes. Er zijn dan verschillende mogelijkheden:

 

Je vraagt twee deelnemers, liefst met een uitgesproken Drie en een Zes persona om dit te ervaren. De Drie krijgt de opdracht enthousiast te zijn voor een of meer vernieuwingen. De Zes wordt gevraagd om de Drie met de benen op de grond te houden en kritisch naar de realisatiemogelijkheden van de vernieuwingen te kijken.

 

Je kunt ook met één deelnemer werken, liefst iemand met een uitgesproken Drie persona. Laat het confict via een vorm van voice dialog uitspelen. Je laat de deelnemer dan wisselen tussen de stoel van de Drie en de stoel van de Zes en in dialoog treden tussen zichzelf en de “lege” stoel.

 

Zulke uitgespeelde interacties kunnen buitengewoon verhelderend zijn over de dynamiek tussen personen, niet alleen voor degenen die de personae spelen maar ook de andere deelnemers.

 

3.3. Ervaren, bewegen en lopen binnen het Enneagram van de Essenties.

Binnen het Enneagram van de essenties zijn er veel mogelijkheden om de hoedanigheden en de dynamiek van de essenties te ervaren. Hieronder volgen een aantal oefeningen die goed werken en waarmee verder te experimenteren is. Mensen moeten al wel wat weten van de essenties en open zijn voor introspectieve ervaring willen de oefeningen goed werken.
Bij al deze oefeningen is voorondersteld dat op de grond op de juiste plek en het juiste formaat de voor de oefening benodigde symbolen liggen en eventuele lijnen zijn gemarkeerd.
Na afloop van een oefening eventueel notities maken en/of een tekening van de ervaringen en/of meer of minder uitgebreid nabespreken.

 

3.3.1. Een persona en essentie verkennen.

Een of meer deelnemers gaan op de symbolen voor de persona staan of zitten, sluiten hun ogen en zakken in de ervaring van de persona. Eventueel wordt dit uitgebreid met het ervaren van de lichte en de donkere kant van de persona.

 

Als de persona voldoende ervaren is, stappen de deelnemers over naar het symbool van de bijpassende essentie. Ze gaan daar staan of zitten, sluiten de ogen, ook hier in de ervaring zakken en zo diep mogelijk exploreren.

 

3.3.2. De vleugels uitslaan 1.

Een deelnemer gaat op een essentie staan of zitten, sluit de ogen en verkent deze essentie. Na enige tijd de aandacht richten op de essentie aan de rechter zijde, en deze verkennen. Weer later de essentie aan de linkerzijde verkennen.

Vraag naar de gewaarwordingen, mogelijke onderzoeksvragen zijn:

3.3.3. De vleugels uitslaan 2.

Nu nemen meerdere deelnemers in het Enneagram plaats, op elke essenties één. Het mooiste is als alle essenties bezet zijn. De ogen sluiten, de essentie verkennen en dan zo diep mogelijk in de essentie zakken. Na enige tijd de aandacht richten op de deelnemer die contact heeft met de essentie aan de rechter zijde en dit verkennen. Weer later de linkerzijde verkennen.

 

Vraag naar de gewaarwordingen:

3.3.4. Essenties verkennen 1.

Een of meer deelnemers gaan op een van de essenties staan of zitten, sluiten de ogen en gaan deze essenties verkennen, maak er zo diep mogelijk contact mee. Wissel na enige tijd van plaats en verken de andere essentie, in principe zijn zo alle essentie te verkennen. De deelnemers vergelijken voor zichzelf de ervaringen.

 

3.3.5. Essenties verkennen 2.

De deelnemers bezetten alle essenties, zakken in de essentie waar zij zitten en verkennen de verhoudingen van het gehele Enneagram. Hoe voelt het geheel, zit iedereen op de “juiste” plaats of moet er geschoven worden. wissel net zolang van plaats totdat de gehele constellatie harmonisch voelt.

 

3.3.6. De lijnen verkennen, ontwikkelpunt en ontspanningspunt.

Een of meer deelnemers gaan op een van de essenties staan en zakken zo diep mogelijk in die essentie. Dan tegen met de incarnatierichting mee over de lijn langzaam en ervarend naar het ontwikkelpunt lopen, daar stilstaan en contact maken met die essentie. Dan in de regressierichting langs de lijn terug, door de eerste essentie heen naar het ontspanningspunt.

 

3.3.7. De incarnatielijn verkennen

De eerste deelnemer stapt op essentie Een, ervaart dat punt enige tijd en loopt langzaam en ervarend via de incarnatielijn naar essentie Vier, ervaart die essentie enige tijd en loopt dan door naar het volgende punt enz.

 

Als de eerste deelnemer op Essentie vier aankomt, stapt een tweede deelnemers op essentie Een, ervaart dat punt en loopt de volgende essentie enz.

 

Doorgaan tot er zes deelnemers op de bliksemschicht lopen.

 

De deelnemers streven ernaar zich zoveel mogelijk op het Enneagram en op elkaar af te stemmen. zodat op een gegeven moment het geheel harmonisch beweegt.

 

Aanvullingen:

3.3.8. De schokpunten ervaren.

Op de schokpunten, de 6-9-3, deelnemers plaatsen, die zo diep mogelijk contact maken met de betreffende essentie en de energie daarvan het Enneagram binnenbrengen. De oefening vervolgen als onder punt 7 is beschreven

 

3.3.9 Bewegen in het Enneagram .

Als onder punt 8, zodra het geheel in harmonie in beweging is, begint elke deelnemer van binnenuit zachtjes te bewegen, passend bij zijn eigen innerlijk, de plek en afgestemd op de anderen.

4. De Djameechoonatra

4.1. Als aardigheidje

Met de laatste oefeningen komen we enigzins in de buurt van de movements zoals die door de studenten van de Vierde Weg op het Enneagram gedanst worden. Er is zelfs een speciaal gebouw geweest, door John G. Bennett gebouwd om op het Enneagram de movements te kunnen dansen. Het leek me wel leuk om dat even te laten zien.

image014.jpg

 

De Djameechoonatra was een monument ter ere van Gurdjieff en werd omstreeks 1956 in de vorm van een Enneagram gebouwd en weer afgebroken in 1966.

 

Het woord Djameechoonatra is afkomstig uit Gurdjieff's boek “All and Everything” en betekent “De plaats waar men spiritueel voedsel ontvangt”.

 

Het gebouw had drie niveaus:

1e niveau Beton, als symbool voor de materiele wereld.

2e niveau Hout, als symbool voor de levende wereld

3e niveau Koper, als symbool voor de geestelijke wereld.

Dit unieke gebouw was meer dan 15 meter hoog en geheel in overeenstemming met de structuur van het Enneagram gebouwd. Van oorsprong was het ontworpen als ruimte om de Gurdjieff movements te beoefenen, er was een galerij voor toeschouwers en in de vloer was het Enneagram aangebracht.

 

Met de opkomst van Subud werd het gebouw in gebruik genomen voor het praktiseren van de Latihan volgens de Indonesische leraar Pak Subud In de jaren zestig werd het terrein met de “Djami” overgedragen aan Idries Shah en later verkocht aan een projectontwikkelaar. Het gebouw is toen afgebroken.